Sztuczna inteligencja w wykonywaniu władzy publicznej a demokratyczna rozliczalność organu. Między legalizmem, nadzorem człowieka i kontrolą sądową
DOI:
https://doi.org/10.61823/dpia.2026.2.574Słowa kluczowe:
sztuczna inteligencja, władza publiczna, demokratyczna rozliczalność, nadzór człowieka, kontrola sądowaAbstrakt
Artykuł analizuje demokratyczną rozliczalność użycia sztucznej inteligencji w wykonywaniu władzy publicznej. Punktem wyjścia nie jest pełna automatyzacja decyzji administracyjnych, lecz mniej widoczne sytuacje, w których system AI wpływa na analizę materiału, klasyfikację spraw, przygotowanie projektu rozstrzygnięcia, uzasadnienia lub komunikatu organu. Główna teza zakłada, że demokratyczna rozliczalność jest kategorią szerszą niż zwykła rozliczalność prawna, gdyż obejmuje zachowanie związku między wykonywaniem kompetencji publicznej a demokratycznie legitymowanym organem, rzeczywisty nadzór człowieka, możliwość wyjaśnienia znaczenia systemu dla sprawy oraz skuteczną kontrolę instancyjną i sądową. W artykule odróżniono obowiązki dostawcy i podmiotu stosującego system na tle AI Act, a także wskazano, że ślad decyzyjny stanowi jedynie jeden z instrumentów dokumentacyjnych służących realizacji szerszego standardu. Metoda badawcza ma charakter dogmatycznoprawny i opiera się na analizie Konstytucji RP, Kodeksu postępowania administracyjnego, prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, RODO oraz AI Act.
Bibliografia
Adamiak B., Borkowski J., Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2024.
Bidziński M., Chmaj M., Szustakiewicz P., Ustawa o dostępie do informacji publicznej. Komentarz, Warszawa 2023.
Blicharz J., Inteligentne miasta i sztuczna inteligencja. Wybrane aspekty teoretycznoprawne, Wrocław 2023.
Blicharz J., Zautomatyzowane podejmowanie decyzji oparte na technologii algorytmicznej: kilka refleksji na temat prawa do wyjaśnienia w kontekście RODO, [w:] Stosowanie prawa administracyjnego. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Matana, red. G. Łaszczyca, Warszawa 2024.
Bovens M., Analysing and Assessing Accountability: A Conceptual Framework, „European Law Journal” 2007, vol. 13, nr 4.
Bovens M., Two Concepts of Accountability: Accountability as a Virtue and as a Mechanism, „West European Politics” 2010, vol. 33, nr 5.
Coglianese C., Lehr D., Regulating by Robot: Administrative Decision Making in the Machine-Learning Era, „Georgetown Law Journal” 2017, vol. 105.
Edwards L., Veale M., Slave to the Algorithm? Why a Right to an Explanation Is Probably Not the Remedy You Are Looking For, “Duke Law and Technology Review” 2017, vol. 16.
Florczak-Wątor M., [w:] Konstytucja RP, t. 1: Komentarz, red. M. Safjan, L. Bosek, Art. 1-86, Warszawa 2016.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 1, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016.
Geburczyk F., Automatyzacja załatwiania spraw w administracji samorządowej a gwarancje procesowe jednostek. Uwagi de lege ferenda w kontekście ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO), „Samorząd Terytorialny” 2021, nr 5.
Graux H. et al., Interplay between the AI Act and the EU digital legislative framework, European Parliament, PE 778.575, 2025.
Gudowska-Natanek E., Kuca G., Ustawa o dostępie do informacji publicznej. Komentarz, Warszawa 2024.
Jaśkowska M., Kabat A., [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2024.
Kupiec M., Uzasadnienie decyzji administracyjnej wydanej za pomocą systemu sztucznej inteligencji w świetle realizacji zasady budowania zaufania do władzy publicznej, „Dyskurs Prawniczy i Administracyjny” 2025, nr 1.
Mulgan R., Holding Power to Account. Accountability in Modern Democracies, Basingstoke 2003.
Sawicki J., The Role of Decision-Making Algorithms in Public Administration - Legal and Ethical Challenges, „Zeszyt Prawniczy UAM” 2025, nr 15.
Schillemans T., Moving Beyond the Clash of Interests: On Stewardship Theory and the Relationships Between Central Government Departments and Public Agencies, „Public Management Review” 2013, vol. 15, nr 4.
Sibiga G., Problem fikcji czynnika ludzkiego w rozstrzygnięciach podejmowanych automatycznie na podstawie prawa administracyjnego, „Dyskurs Prawniczy i Administracyjny” 2024, nr 3.
Sibiga G., Wiewiórowski W., Automatyzacja rozstrzygnięć i innych czynności w sprawach indywidualnych załatwianych przez organ administracji publicznej, [w:] Informatyzacja postępowania sądowego i administracji publicznej, red. J. Gołaczyński Warszawa 2010.
Szot A., Algorithm in the Structure of Administrative Decision-Making: A Model of Explainability and Burden of Proof for the Purposes of an Effective Remedy, „Studia Iuridica Lublinensia” 2025, vol. 34, nr 5.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2023.
Wachter S., Mittelstadt B., Floridi L., Why a Right to Explanation of Automated Decision-Making Does Not Exist in the General Data Protection Regulation, „International Data Privacy Law” 2017, vol. 7, nr 2.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.04.1997 r., Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27.04.2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE, Dz.Urz. UE L 119.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 z 13.06.2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji, Dz.Urz. UE L 2024/1689.
Ustawa z 14.06.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1691.
Ustawa z 30.08.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.
Ustawa z 6.09.2001 r. o dostępie do informacji publicznej, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 902.
Wyrok NSA z 19.04.2021 r., III OSK 836/21, OSP 2022, nr 1, poz. 9.
Wyrok NSA z 26.05.2022 r., III OSK 1189/21, ONSAiWSA 2022, nr 6, poz. 92.
Wyrok TK z 20.03.2006 r., K 17/05, OTK-A 2006, nr 3, poz. 30.
Wyrok TS z 7.12.2023 r., C-634/21, OQ przeciwko Land Hessen, ECLI:EU:C:2023:957.
Wyrok TS z 27.02.2025 r., C-203/22, CK przeciwko Dun & Bradstreet Austria GmbH i Magistrat der Stadt Wien, ECLI:EU:C:2025:117.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 prof. UW dr hab. Ksenia Kakareko, prof. dr hab. Jacek Sobczak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
