Paternalizm algorytmiczny czy upodmiotowiona autonomia? Teoretycznoprawne refleksje na temat sztucznej inteligencji w opiece nad osobami starszymi i problematyce zgody

Abstrakt

W miarę jak systemy sztucznej inteligencji zyskują na znaczeniu w ochronie zdrowia i usługach społecznych, ich zastosowanie w opiece nad osobami starszymi skłania do ponownego podjęcia teoretycznoprawnej debaty na temat autonomii, świadomej zgody oraz ewoluującej roli prawa w regulowaniu wspomaganego maszynowo podejmowania decyzji. Artykuł analizuje normatywne implikacje narzędzi algorytmicznych stosowanych w opiece nad osobami w podeszłym wieku, ze szczególnym uwzględnieniem napięcia między ochroną autonomii jednostki a promowaniem jej dobrostanu za pośrednictwem systemów zautomatyzowanych.

Koncentrując się na środkowoeuropejskich porządkach prawnych – w tym Polski i Słowacji – w szerszym kontekście prawa unijnego, artykuł analizuje, w jaki sposób oparte na AI systemy monitorowania, triaż i rekomendacji mogą wpływać na zdolność prawną, zastępcze podejmowanie decyzji oraz wykonywanie woli przez osoby starsze. Szczególną uwagę poświęcono modelom zgody w zakresie dawstwa narządów (opt-in i opt-out) oraz dyrektywom opiekuńczym, badając, czy algorytmicznie kształtowane rozwiązania domyślne osłabiają, czy też wspierają rzeczywisty wybór.

Artykuł odwołuje się do prawa porównawczego, bioetyki oraz teorii autonomii relacyjnej, aby ocenić, kiedy AI stanowi formę paternalizmu, a kiedy może służyć jako narzędzie prawnego upodmiotowienia. Kończy się rekomendacjami dotyczącymi włączenia zasad przejrzystości, proporcjonalności i kontroli użytkownika do standardów prawnych regulujących algorytmiczne podejmowanie decyzji w opiece nad osobami starszymi, postulując wyważoną równowagę między efektywnością technologiczną a poszanowaniem godności człowieka.